Odcinek 3

Jakub Oberbek (JO): Witam Państwa. W kolejnym odcinku cyklu „Okiem Eksperta” poruszymy istotny temat z punku widzenia procesu usprawniania pacjenta. Do rozmowy zaprosiłem Kierownika Działu Żywienia Pabianickiego Centrum Medycznego mgr Przemysława Stano, specjalistę dietetyki klinicznej i psychodietetyka. Dzień dobry !

Przemysław Stano (PS): Dzień dobry. Witam Wszystkich !

JO: Proszę powiedzieć naszym Czytelnikom kilka słów tytułem wstępu – dlaczego należy mówić o problemie żywienia w rehabilitacji ?

PS: Rehabilitacja to proces mający za zadanie przywrócić pacjentowi pełną lub możliwie najwyższą sprawność. Dzisiaj w świetle badań możemy jasno stwierdzić, że zapewnienie odpowiedniego żywienia u pacjentów w okresie rehabilitacji jest niezwykle ważne. Dostarczenie do organizmu składników odżywczych na odpowiednim poziomie będzie przyczyniało się do szybszego powrotu do zdrowia, a efekty samej pracy fizjoterapeutów będą widoczne, w krótszym czasie.

JO: Proszę kontynuować.

PS: Pacjentów, którzy pojawiają się gabinetach fizjoterapii można podzielić na trzy grupy: z nadmiarem masy ciała, z prawidłową masą ciała i niedowagą. Pacjent z nadmiarem masy ciała z pewnością będzie miał problemy z poruszaniem, pacjent z odpowiednią masą ciała może mieć tendencję do utraty masy ciała i przeznaczanie energii z rozpadu białek i tłuszczy na regenerację tkanek. Zdecydowanie najgorzej będzie miał pacjent z niedowagą. Pacjent taki bardzo szybko spotka się z niedoborami, a w konsekwencji może to bardzo wydłużyć sam proces rehabilitacji.

JO: Rzeczywiście, otyłość została uznana za epidemię naszych czasów. Stanowi ona poważny problem w codziennej pracy fizjoterapeutów.

PS: Zdecydowanie w ostatnich latach częściej można spotkać pacjentów z nadmiarem masy ciała. Dla organizmu z nadmiarem masy ciała istotną rolę będzie odgrywać dostarczenie organizmowi odpowiedniej ilości białek na poziomie nawet do 20% dziennego zapotrzebowania. Duża ilość białka wynika ze wzmożonej regeneracji i budowania nowych struktur. Należy jednak pamiętać, że udział białek w diecie będzie zależny od ubytku masy ciała. Jeśli pacjent będzie miał duży ubytek masy ciała, a badanie analizy składu ciała wykaże ubytek masy mięśniowej, wskazane będzie zwiększenie ilości spożywanego białka w diecie. Pamiętać należy by zachować odpowiednie proporcje białek tłuszczy i węglowodanów aby zapobiec rozchwianiu metabolizmu i towarzyszących mu szlaków metabolicznych.

JO: Wywołam teraz temat witamin i składników mineralnych. Pełnią one bardzo ważną rolę.

PS: Zgadza się. Dostarczenie odpowiedniej ilości witamin i minerałów jest kolejny ważnym elementem. Pacjent o normalnej lub niskiej masie ciała bez wątpienia wymaga większej uwagi przy odpowiednim odżywianiu. Bardzo łatwo jest spowodować braki w witaminach, minerałach czy białkach budulcowych. Braki te mogą niestety wydłużyć proces usprawniania.  Poza odpowiednią podażą białka, która będzie podobna jak u pacjenta z nadwagą (uwarunkowana analizą składu ciała), dodatkowo ważne jest zabezpieczenie odpowiedniego bilansu energetycznego pokrywającego zapotrzebowanie. Tutaj z pomocą przychodzą odpowiednie kwestionariusze dotyczące bilansu energetycznego.

JO: O kwestionariusze badań pozwolę sobie spytać później. Proszę powiedzieć naszym Czytelnikom jeszcze kilka słów na temat prawidłowego odżywiania, a w zasadzie na czym ono powinno polegać ?

PS: Pytanie to powinno zostać sformułowane w nieco inny sposób. Ja zadałbym je tak: „Co oznacza termin odpowiedni poziom składników odżywczych, bilans energetyczny i na jakim poziomie go ustalić ?”. Śpieszę zaraz z odpowiedzią. W świetle dzisiejszej literatury nie ma jasno określonych wzorów czy współczynników jakie bierze się pod uwagę, jak to jest dla przykładu u sportowców. Obserwując profil pacjentów można wysunąć jeden wniosek – skoro pacjent ma uszkodzone struktury w aspekcie ortopedycznym (mięśnie, błony, włókna) czy neurologicznym (głównie tkanki w obrębie ośrodkowego układu nerwowego) i jest poddany procesowi rehabilitacji, to organizm powinien mieć zapas energetyczny, który przeznacza na budowanie nowych struktur lub wykorzystanie dodatkowo już istniejących do innych funkcji.

JO: Wróćmy do wcześniej poruszonego problemu kwestionariuszy badań. Które z nich można polecić do codziennej praktyki fizjoterapeutycznej ?

PS: W mojej codziennej praktyce na oddziale rehabilitacji stosuję w zasadzie dwa kwestionariusze, które dotyczącą oceny sposobu odżywiania i ryzyka związanego ze stanem odżywiania. Są to: NRS (Nutritional Rist Score) i SGA (Subjective Global Assessment). Jeden jak i drugi wynik uzyskany na podstawie kwestionariuszy będzie odnosił się w większym stopniu do pacjentów o niskiej masie ciała lub prawidłowej masie ciała. W mojej ocenie NRS jest bardziej przystępny i absorbuje mniej czasu, za to może nie zawsze prawidłowo ocenić sposób odżywienia. SGA uwzględnia z kolei już takie aspekty jak wiek, wzrost, płeć czy na przykład rodzaj stosowanej diety, przez co wymaga więcej czasu, ale jest bardziej precyzyjny. Oba kwestionariusze pomagają określić stan niedożywienia organizmu i dają sygnał dietetykowi, że należy zwiększyć podaż przyjmowanej energii.

JO: Co z innymi wskaźnikami ? Czy warto je stosować ?

PS: Oczywiście, że tak. Ostatnimi wskaźnikami oceniającymi stan odżywiania są:

  1. BMI (z ang. Body Mass Index), określający stosunek masy ciała do wzrostu podniesionego do kwadratu. Niestety, nie jest on do końca miarodajny z uwagi na to, że nie uwzględnia wieku czy budowy ciała, najczęściej stosowany u osób dorosłych.
  2. Wskaźnik Cole’a, stosowany głównie u osób niedożywionych, umożliwiający procentową ocenę BMI w stosunku do idealnego BMI odpowiadającemu 50 centylowi. Stosowany jest on głównie u dzieci i młodzieży.
  3. Współczynnik masy ciała (WMC), który charakteryzuje się dużą czułością przy rozpoznawaniu niedoborów i również jest stosowany głównie u dzieci i młodzieży.
  4. Wskaźnik WHR, gdzie jest to stosunek obwodu talii (cm) do wysokości ciała (cm), stosowany głównie u dzieci i młodzieży.

Należy pamiętać, że każdy z wyżej wymienionych przeze mnie wskaźników może być pomocny w ocenie sposobu odżywiania

JO: Zapytam jeszcze o pacjenta niedożywionego. Co w tym temacie powinien wiedzieć fizjoterapeuta ?

PS: Z reguły u pacjenta niedożywionego będzie to dieta podstawowa, uwzględniające zasady prawidłowego żywienia, rekomendowane przez Instytut Żywności i Żywienia. Podstawą będą warzywa i owoce w proporcji ¾ warzyw i ¼ owoców. To podstawowe źródło witamin i minerałów jakie przyczyniają się do uruchamiania procesów naprawczych w organizmie. Spożywanie produktów pełnoziarnistych z kolei pomaga zabezpieczyć organizm w odpowiednią podaż energii pochodzącej z węglowodanów złożonych, witamin z grupy B czy minerałów. Bardzo istotnym elementem jest uzupełnianie diety w produkty nabiałowe i fermentacji mlekowej. Będą sprzyjały budowaniu odpowiedniej mikroflory, a dzięki niej organizm będzie posiadał zdolność do lepszego wchłaniania składników pokarmowych. Co więcej, w naszym organizmie poszczególne bakterie jelit odpowiadają dodatkowo za produkcję niektórych witamin, np. witaminy K czy B7. Dodatkowo odpowiednia flora bakteryjna jelit ma działanie zwalczające drobnoustroje chorobotwórcze, które często występują u pacjentów leżących gdzie perystaltyka jelit słabsza. Kolejno pod lupę należy wziąć białka, najlepiej pełnowartościowe czyli pochodzenia zwierzęcego lub produkty zbożowe mieszane z produktami pochodzenia zwierzęcego np. płatki owsiane z dodatkiem jogurtu naturalnego.

JO: Chciałbym poruszyć także istotny problem, z którym boryka się większość oddziałów rehabilitacji, a mianowicie odpowiednie nawodnienie organizmu chorego. Na co tutaj zwrócić uwagę ?

PS: Rzeczywiście, ostatnim z ważnych składników jest woda. Spełnia ona w organizmie szereg ważnych biologicznie i fizjologicznie funkcji. Jest materiałem budulcowym, gdyż stanowi strukturalną część wszystkich komórek i tkanek. Dodatkowo jest idealnym rozpuszczalnikiem dla wielu składników. Stanowi przeciętnie około 60% masy ciała człowieka. Samo zapotrzebowanie na wodę wykazuje dużą jednostkową zmienność w zależności od rodzaju diety, przeprowadzanego usprawniania, ubytku wody związanym z oddychaniem, poceniem się czy wydalaniem. Nie zaleca się spożywania mniej niż 1,5 litra wody na dobę, natomiast optymalnym wynikiem będzie 2-3,5 litra wody na dobę.

JO: Na koniec spytam o badania naukowe poświęcone żywieniu w rehabilitacji. Jak problem ten został opisany przez naukowców ?

PS: Żywienie w rehabilitacji porusza wiele istotnych kwestii, jakie dotychczas były pomijane. Wraz w upływającym czasem, zaczyna być dopiero brane pod uwagę i możliwe, że na przełomie kilku najbliższych lat powstaną badania dotyczące żywienia pacjentów w określonych procesach usprawniania.

JO: Dziękuję za rozmowę.

PS: Dziękuję.